Gizakiak, gizakia denetik, izan duen ezaugarri nabariena ingurua ulertzeko gogoa izan da. Gogo horrek sortzen zuen jakinmina asetzeko, bururatzen zitzaizkien galderei erantzunak hainbat bidetatik ematen saiatzen ziren. Horrela sortu zituzten asmakizun zoragarriak: mintzaira, tresnagintza, nekazaritza, zeramika, idazketak… Mintzairaren garapenarekin batera, giza zentzuaren bilakaera gaitasun paregabe batek markatu zuen: bidaia mentala denboran zehar. Iraganeko gertaerak gogoratzeko eta etorkizuneko egoerak aurreratzeko ahalmena egokitze-abantaila handia izan zen.

Etorkizun alternatiboak mentalki simulatzeko gaitasunak aukera eman zien inguruko erronkei hobeto erantzuteko, estrategia konplexuak planifikatzeko eta haien bizirauteko aukerak handitzeko. Etorkizuna imajinatzeko gaitasunak, historia eta esanahi partekatuen forman artikulatzeko gaitasunak, narratzaile bihurtu zituen, eta, azken batean, gizaki.

Bi emakumez osatutako terrakota taldea, tortolosetan. Campania, Italia, o.a.a. 330-300. Terrakota. © The Trustees of the British Museum.

Baziren, ordea, ondo ulertzen ez zituzten fenomenoak eta gertakizunak, eta, hortaz, ez zizkioten erantzunik aurkitzen. Kasu horietan, hipotesiak eta teoriak asmatzen zituzten. Asmakizun horiek sineskeriak, erritoak, erlijioak sortzera eraman zituzten.

Bazekiten hurrengo egunean eguzkia aterako zela, baina ez zekiten jateko animalia hilko ote zuten, edo istripuren bat izango ote zuten, edo hilko ote ziren. Etorkizun aldakor hori ulertzen saiatzeko, teoria batzuk asmatu zituzten eta teoria horiek oinarritzeko, erritoak findu zituzten. Errito horien artean animalien erraietan irakurtzea edo sakrifizioak egitea zeuden. Baina guri interesatzen zaigun erritoa objektuak airera jaurtitzearena da. Objektu horiek gertuko ingurutik hartzen zituzten: haziak, harriak, maskorrak, hezurrak, adarrak… Dena izan zitekeen egokia. Ohiturarekin, objektu horiek balio berezia hartu zuten, eta horietako batzuk gordetzen hasi ziren. Denborarekin, objektu berezi horiei garrantzi handiagoa emateko asmoz, apaintzen hasiko ziren; eta airera jaurtitzean eta erortzean ager zitezkeen formak, erak, aldeak hobeto bereizteko, markak egiten hasiko ziren. Hortxe dugu dadoen eta karten jatorria.

Objektu horietako batzuk tortolosak dira. Animali gehienek dauzkate tortolos edo astragalo hezurra hanketan. Tortolosa animalien tartso gainaldeko hezurra da. Oinaren mugimenduaren giltzarria da, gure orkatilaren parekoa. Hezur horrek tamaina desberdinak ditu, animaliaren arabera. Baina denek itxura antzekoa dute. Eta itxura hori oso berezia da beste hezurrekin alderatuz gero: lau aurpegi nabarmen desberdin ditu. Ezaugarri horrek erakarri zuen, ziur asko, etorkizuna iragartzeko ardura zuten gizakien arreta.

Tortolosak antzinako mundukoak dira, hilobietakoak, jainkoen tenpluetakoak, dadoak baino gehiago eta lehenago. Antzinateak milaka astragalo utzi ditu atzean, lekuko ia berritsuak, sorginkeriak galdetzeko, orakuluen hitzak esateko, eta zeruari eskerrak emateko.

Hemen deskribatu dugun istorioa mundu zabal osoan eman da, kultura batean edo bestean. Mundu osoan aurkitu dira horrelako objektuak hilobietan. Eta antzeko objektu horiek funtzio bera izan dute gizakien bizitzan.

Jatorrian tortolosek izan zuten erabilera enigmatikoa da oraindik ere. Gaur egungo jokoetan trebetasuna dago abiapuntuan; hazien joko batzuetan bezala, non, airera jaurti ondoren, ahalik eta kopuru handiena jaso nahi den eskugainean. Baina haien animalia-jatorriak, formak, haien arteko aurpegiak bereizteko aukerak jokalarien arreta eskatuko zuten, eta erronkak piztu. Erronkak erritualak edota ludikoak ziren? Biak, dudarik gabe.

Tortolosak antzinako munduan estimatuak eta zabalduak ziren. 1972an, Bulgariako Varna hilerriko Indusketek, Itsaso Beltzetik gertu, astragaloak azalarazi zituzten. Aurkikuntza harrigarriak ordura arte Mesopotamian eta Egipton ezagutua izan zen jokoen sorlekua Erdialdeko Europara ere hedatu behar zela erakutsi zuen, kobre eta urre koloreko objektuek, buztingintzek, agerian jarri zuten-eta. eta denboran atzera egin behar zela neurri handi batean. Indusketek ez dute ez jokorik, ez jostailurik eman, oinarrizko forma horretan ez bada. Gaur egun, tortolos horiek ezagutzen diren zaharrenak dira. Eta hilobietan aurkitu izanak –beste jostailu edo jokorik ez da bertan topatzen–, eta haietako bat urrezkoa izateak ere erabilera erritual baten alde egiten du.

Haien interesa are handiagoa da, ez baitira hondakinak soilik, zeinen erabilerari buruz beti egongo liratekeen zalantzak, baizik eta objektu manufakturatuak, lehenak, hezurrezkoak, bi aurpegi lau baititu, eta bigarrena urrezkoa baita. Anatolian eta Mesopotamian III. milurtekoko tortolosak aurkitu dira. Geroago agertu ziren Egipton, XIX. dinastia harrigarritik aurrera. Antzinako Mesopotamia eta haren eskualde mugakidea, “ilgora emankorra” osatzen dutena, hazkuntza-herrialdea zen. Megiddon eta Taanachen (Palestina), ehunka astragalo, askotan txerriarenak, aurkitu zituzten santutegietan. Bizkaiko Santimamiñen tamaina desberdinetako tortolosak aurkitu dira, 17 mm-tik 87 mm-ra.

Tortolosek antzezpen dotoreak inspiratu zituzten. Zeramika grekoen iruditegi gorriak jada joko horretan ari ziren. Haur-taldeak terrakotan eta marmolean; tortolos-zakuak zeramatzaten nerabeek edo neskatilek lurrean zabalduta ikusten zituzten, jaurtitzen zituzten, edo harrapatzen saiatzen ziren.

Parnaso mendiko magal batean, ninfei eta Pan jainkoari eskainitako Korizio haitzuloan, Delfosetik gertu, lortutako tortolos kopuruak, 21.500, ondo errotutako ohitura bat gogorarazten du. Balio bokatiboa bezain ludikoa zuten. Haur eta gaztetxoek Dionisori eskaintzen zizkioten sagaratze gisa, haurtzarotik irtetean, beren jostailuekin egiten zuten bezala; edo jainkoaren aurrean jartzen zituzten, bete beharreko botoaren truke.

Neska gazteek ninfei astragaloak eta maskorrak eramaten zizkieten ezkondu aurretik, maskorrek funtzio bera betetzen zuten antzaz, botoa edo oparia. Tortolos horiek joko baten jokaldien inskripzioak zeuzkaten, jainkoak edo heroiak, eta zulatutako zurtoin metalikoz margoturik ere egon zitezkeen, gorriz margoturik, etxeak apaintzeko girlandetan bildurik, edo lepoko gisa eraman edo zorte onaren seinale gisa gordeak. Panek, Dionisosek eta ninfek (azken hauek bereziki neskatilentzat dedikatuak) bizitzaren eta osasunaren dohain preziatua dute amankomunean, jaia, dibertsioa, jolasak, haurtzarokoak barne, eta askotan, mozkortzeko modu bat ere bai. Ninfak Artemisaren ondoan zeuden, emakume eta neskatilen babeslea.

Erroman oso zaletuak ziren, eta horixe agertzen du Ponpeiako fresko batek. Jokalariak bost tortolosak airera jaurtitzen ditu eta bere eskugainean gelditzen saiatzen da. Gero, berriro jaurtitzen ditu eta ahurrean harrapatzen saiatzen da. Herkulanoko marmoletan ere tortolosak dituzten neskak ikusten ditugu margotuta. Erromatarrek leku askotara eraman zuten jokoa. Baina, ohizko jokoa izan da Errusian eta Hego Pazifikoko irletan ere (bata bestetik urrun dauden herrietan) eta herri horietan ez ziren egon erromatarrak.

Hainbat pertsonaia historiko tortolosetatik sorturiko jokoei buruzko gogoetak egiteko prest azaldu ziren: Pausanias (geografoa), Suetonio (biografoa), Klaudio, Augusto eta Tiberio enperadoreak. Ovidiok jokoei buruzko tratatuak ere aipatzen ditu, non tortolosek zer balio duten ikasten den, zein jaurtiketaren bidez ekar daitekeen jokaldi handiena edo adur txarreko txakurrak saihestu». Honela dio: “Beste batzuek tratatuak idatzi dituzte dado-jokoaren arteari buruz, zeina ez baita hutsegite arina gure arbasoen begietara; tortolosen balioari buruz, nola, jaurtiz, puntu gehien segurtatzeko edo galarazten duten txakurrak saihesteko moduari buruz; dado bakoitzeko puntuei buruz; eskariaren arabera jaurtitzeko eta lortutako puntua jartzeko arteari buruz, kolore desberdinetako peoiak lerro zuzen batean aurreratzeko arteari buruz; pieza bat bi etsaien artean hartzen denean…”. Ovidiok berak beti bere maiteari irabazten uztea aholkatzen zuen. Hainbat mendetan zeharreko zenbait ikuspegi utzi zizkiguten, joko hauek nolakoak izan zitezkeen.

Tortolosen aurpegiak ez zeuden zenbakituta. Baina jokoak horretara bultzatu zuen. Becq de Fouquièresek luze eta zabal aurkeztu ditu Grezia eta Erromako tortolosei buruzko datuak; zehazki, aurpegi desberdinei emandako balioak zehaztu ditu: alde laua (chios) = 1; alde ahurra = 3; alde konbexua = 4; alde bihurgunetsua (coos) = 6.

Grezian lau tortolos erabiltzen ziren jokatzeko, zortea banatzeko; beraz, jokaldi bakoitzean hogeita hamabost konbinazio ezberdin lor zitezkeen. Konbinazio horietatik batzuk onak ziren, beste batzuk txarrak, beste batzuk ertainak. Bakoitzak izen bat zuen: Afrodita, Midas, Solon, Dario, Alexandro, Antigona, etab.

Tortolosen aurpegi bakoitzak zenbakizko balio bat badu, balio horiek dadoen antzera batzen al ziren? Badirudi ezetz, are gehiago kontuan hartuta konbinazio batzuk ezagunak direla balio altuak irudikatzeko; Euripidesen jokaldiak, adibidez, 40 balioko zuen. Ezjakintasuna handia da arlo honetan. Dirudienez, tortolosen posizioek soilik adierazten zuten jokaldiaren balioa, aurpegiei esleitutako puntu-zenbaketa tartean sartu gabe. Orduan, multzoaren hierarkia tradizio baten eta simetria edo desberdintasunei atxikitzen zaien ideiaren araberakoa zen. Adibidez, Afroditaren jokaldia, lau aurpegi desberdinekin, jokaldirik hoberenaren fama zuen, baina bere aurpegien puntuek, batuta, 14 besterik ez dute ematen, lau coosek 24 ematen duten bitartean. Aitzitik, chiosen lau aurpegi berdinekin emandako jokaldia zorte txarrekoa zen, eta hori ulertzekoa da, horien baturak 4 besterik ez baitu ematen. Beste jokaldi bakan batzuk igar daitezke, baina tamalez, hierarkia osoa falta da. Ohartzekoa da Midasen jokaldia ona, txarra edo ertaina izan zitekeela kasuen arabera, zenbait karta-jokotan gertatzen den bezala, kontuan hartzen den karta triunfoen seriearena den ala ez.

 

ETNIKER-ek argitaratutako Juegos infantiles en Vasconia lanean, tortolosak trebetasun-jokoen artean azaltzen ditu. Bertan dio, gehienbat, neskak ibiltzen zirela tortolosetan. Tortolosetan modu askotan jokatu da, jokoen osagaiek, arauek eta kantek erakusten duten bezala.

Tortolosek Euskal Herrian hartzen dituzten izenen zerrenda luzea da. ETNIKERek 39 izen jaso zituen ikerketan; esaterako: xakak, asakaska (Aramaio – A), azurrak (Lekeitio – B), buxtarri (Oiartzun – G), xerri mailak (Donibane Lohizune – L), attinttun (Amikuze – NB) eta exurko (Uztarroze – N).

Lehenago esan dugun bezala, tortolosen berezitasuna lau aurpegi zeharo desberdinak edo bereizgarriak izatean datza. Aurpegi bat ahurra da eta A letrarekin adieraziko dugu; horren aurkako aurpegia konbexua da, eta B idatziko dugu; beste aurpegi bat laua da eta C esango diogu; horren aurkakoa bihurgunetsua da eta D izango da.  Aurpegi horien izenak ere aldatzen dira leku batetik bestera. ETNIKERek horiek ere jaso zituen; kasu batzuetan izena aurpegi zehatz bati dagokio, baina beste kasu batzuetan ezin da jakin zein aurpegiri dagokion izena. Kasu batzuetan, izen bera aurpegi desberdinei egokitzen zaie herri desberdinetan. Hemen izen horiek laburbildu ditugu, aurpegi bakoitzari gehien esleitzen zaion izena emanez. Horrela, A aurpegi ahurrari gehien esleitzen zaion izena sake da; B aurpegi konbexuari gehien esleitzen zaion izena pon da; C aurpegi lauari gehien esleitzen zaion izena kulo da; eta D aurpegi bihurgunetsuari gehien esleitzen zaion izena karne da. Izen hauek erabiliko ditugu, nahiz eta herrietan aurpegien izenak beste batzuk izan.

Jokoan erabiltzen zen puxtarriak edo pilotak ere bere izena zuen. Hona hemen puxtarriaren izen batzuk: pitón (Bernedo – A); kukusagarrak (Durango – B); tanto (Lezaun – N).